A relação entre ética e religião em Filipe Melanchthon
DOI:
https://doi.org/10.34019/2236-6296.2023.v26.41333Resumo
A ética foi um dos temas principais das publicações de Melanchthon. Sua contribuição desenvolveu as consequências para esse domínio que advinham da nova perspectiva sobre a ação humana fornecida pela Reforma protestante. Ao mesmo tempo, sua formação humanista tanto serviu de motivação quanto forneceu subsídios para a interação entre a herança da nova perspectiva teológica e a tradição filosófica clássica. A sua situação histórica aponta, pois, para a possibilidade de se reconhecer contribuições para o futuro desenvolvimento da Modernidade, ainda que, no seu caso, a relativa autonomia da esfera racional (que abrange a ciência, a ética e a política) não signifique uma independência em relação à religião.
Downloads
Referências
ABBAGNANO, Nicola. Humanismo. In: ABBAGNANO, Nicola. Dicionário de filosofia, 5a. ed. Edição revista e ampliada. São Paulo : Martins Fontes, p. 518-519, 2003.
DADELSEN. Hans von. Die Paedagogik Melanchthon’s: Ein Beitrag zur Geschichte des Humanistischen Unterrichts im 16. Jahrhundert. S. l. : Leopold Classic Library, s. d. [orig. Stade : Pockwitz, 1878.
ERASMO DE ROTERDAM, [Desiderius]. Elogio da loucura. In: ERASMO DE ROTERDAM; MORE, Thomas. Erasmo. More. São Paulo : Nova Cultural, 1988, p. 3-151. Coleção Os Pensadores.
EUSTERSCHULTE, Anne. Assensio: Wahlfreiheit in Melanchthons theologischer Grundlegung einer philosophischen Ethik. In: FRANK, Günter; MUNDT, Felix. Der Philosoph Melanchthon. Berlin : De Gruyter, 2012, p. 11-44.
FERRATER MORA, José. Humanismo. In: FERRATER MORA, Jose. Diccionario de filosofía, 5. ed. Buenos Aires : Sudamericana, Tomo I, p. 875-878, 1964.
FRANK, Günter. Die theologische Philosophie Philipp Melanchthons (1497-1560). Erfurter Theologische Studien, Bd. 67. Leipzig : Benno, 1995.
FRANK, Günter. Praktische Philosophie unter den Bedingungen reformatorischer Theologie. Die Intellektlehre als Begründung der Willensfreiheit in Philipp Melanchthons Kommentaren zur praktischen Philosophie des Aristoteles. In: FRANK, Günter; LALLA, Sebastian (Hrgb). Fragmenta Melanchthoniana. Band 1. Zur Geistesgeschichte des Mittelalters und der frühen Neuzeit. Heidelberg, Ubstadt-Weiher : Verlag Regionalkultur, 2003, p. 243-54.
FRANK, Günter. Einleitung. In: MELANCHTHON, Philipp. Ethicae Doctrinae Elementa et Enarratio Libri quinti Ethicorum. (FRANK, Günter, Hrgb.). Stuttgart-Bad Cannstatt: Frommann-Holzboog, 2008, p. XIX-XLII.
FRANK, Günter. Melanchthon - der "Ethiker der Reformation". In: FRANK, Günter; MUNDT, Felix, (Ed.) Der Philosoph Melanchthon. Berlin : De Gruyter, 2012b, S. 45-76.
FRANK, Günter. Praktische Philosophie. In: FRANK, Günter (Ed.) Der Reformator zwischen Glauben und Wissen. Ein Handbuch. Berlin : De Gruyter, 2017a, p. 457-467.
FRANK, Günter. Zum Philosophiebegriff Melanchthons. In: FRANK, Günter (Ed.) Der Reformator zwischen Glauben und Wissen. Ein Handbuch. Berlin : De Gruyter, 2017b, p. 451-456.
HUBIG, Christoph. Melanchthon als Interpret der aristotelischen Ethik. In: WARTENBURG, Günther (Hrgb). Werk und Rezeption Philipp Melanchthons in Universität und Schule bis ins 18. Jahrhundert. Evangelische Verlagsanstalt, 1999, p. 161- 177.
KIRMSS, Paul. Das Verhältnis der Moral zur Religion bei Melanchthon. Jena : Ratz, 1874.
KISCH, Guido. Melanchthons Rechts- und Soziallehre. Berlin: De Gruyter, 1967.
KUROPKA, Nicole. Philip Melanchthon and Aristotle. In: DINGEL, Irene; KOLB, Robert et allii. Philip Melanchthon: Theologian in Classroom, Confession, and Controversy. Götingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 2012, p. 19-28.
KUSUKAWA, Sachiko. The Transformation of Natural Philosophy: The Case of Philip Melanchthon. New York : Cambridge University Press, 1995.
LUTHARDT, Christoph Ernst. Melanchthons Arbeiten im Gebiete der Moral. S. l.: Leopold Classic Library, s. d. [orig. Leipzig : Alexander Edelmann, 1884].
MATZ, Wolfgang. Der befreite Mensch: Die Willenslehre in der Theologie Philipp Melanchthons. Göttingen : Vandenhoeck & Ruprecht, 2001.
MAURER, Wilhelm. Der junge Melanchthon. Göttingen : Vandenhock & Ruprecht, 1967-1969, 2 Bd.
MELANCHTHON, Philippus. Commentarii in aliquot politicos libros Aristotelis. In: BRETSCHNEIDER, Carolus Gottlieb, ed. Phillipi Melanthonis opera quae supersunt omnia. Corpus Reformatorum (CR), v. 16. Halis Saxonum : C. A. Schwetschke et filium, 1843, col. 417-452.
MELANCHTHON, Philippus. De Legibus. In: BRETSCHNEIDER, Carolus Gottlieb, ed. Phillipi Melanthonis opera quae supersunt omnia. Corpus Reformatorum (CR), v. 11. Halis Saxonum: C. A. Schwetschke et filium, 1843, col. 66-86.
MELANCHTHON, Philippus. Enarrationes aliquot librorum ethicorum Aristotelis. In: BRETSCHNEIDER, Carolus Gottlieb, ed. Phillipi Melanthonis opera quae supersunt omnia. Corpus Reformatorum (CR), v. 16. Halis Saxonum : C. A. Schwetschke et filium, 1843, col. 277-416.
MELANCHTHON, Philippus. Ethicae Doctrinae Elementorum libri duo. In: BRETSCHNEIDER, Carolus Gottlieb, ed. Phillipi Melanthonis opera quae supersunt omnia. Corpus Reformatorum (CR), v. 16. Halis Saxonum : C. A. Schwetschke et filium, 1843, col. 165-276.
MELANCHTHON, Philippus. Ethicae Doctrinae Elementa et Enarratio Libri quinti Ethicorum. (FRANK, Günter, Hrgb.). Stuttgart-Bad Cannstatt: Frommann-Holzboog, 2008.
MELANCHTHON, [Philippus]. Liber de Anima. In: STUPPERICH, Robert. Melanchthons Werke in Auswahl. Bd. III: Humanistische Schriften. Gütersloh: Gerd Mohn, 1961, S. 303-372.
MELANCHTHON, Philippus. Liber de Anima. In: BRETSCHNEIDER, Carolus Gottlieb, ed. Phillipi Melanthonis opera quae supersunt omnia. Corpus Reformatorum (CR), v. 13. Halis Saxonum : C. A. Schwetschke et filium, 1843, col. 1-178.
MELANCHTHON, Philippus. Loci Communes seu Hypotyposes Theologicae. In: BRETSCHNEIDER, Carolus Gottlieb, ed. Phillipi Melanthonis opera quae supersunt omnia. Corpus Reformatorum (CR), v. 21. Halis Saxonum: C. A. Schwetschke et filium, 1843, col. 83-228.
MELANCHTHON, Philippus. Loci Communes theologici recens collecti et recogniti a Phil. Melanthone. In: BRETSCHNEIDER, Carolus Gottlieb, ed. Phillipi Melanthonis opera quae supersunt omnia. Corpus Reformatorum (CR), v. 21. Halis Saxonum : C. A. Schwetschke et filium, 1843, col. 361-560
MELANCHTHON, Philippus. Loci praecipui theologici nunc denuo cura et diligentia summa recogniti, multisque in locis copiose illustrati per Phil. Melanthonem. In: BRETSCHNEIDER, Carolus Gottlieb, ed. Phillipi Melanthonis opera quae supersunt omnia. Corpus Reformatorum (CR), v. 21. Halis Saxonum : C. A. Schwetschke et filium, 1843, col. 601-1101.
MELANCHTHON, Philippus [Filipe]. (GROSS, Eduardo, ed.). Loci theologici: Tópicos teológicos de 1521. São Leopoldo: Sinodal, EST, 2018.
PETERSEN, Peter. Geschichte der aristotelischen Philosophie im protestantischen Deutschland. Leipzig : Meiner, 1921.
RABELAIS, François. Gargantua. Norph-Nop, 2011.
SCHEIBLE, Heinz. Melanchthon: Uma biografia. São Leopoldo : EST, Sinodal, 2013.
SCHNEIDER, Martin. Geschichte. In: FRANK, Günter (Ed.) Der Reformator zwischen Glauben und Wissen. Ein Handbuch. Berlin: De Gruyter, 2017, p. 577-590.
WENGERT, Timothy J. Human Freedom, Christian Righteousness: Philip Melanchthon’s Exegetical Dispute with Erasmus of Rotterdam. New York, Oxford: Oxford University Press, 1998.
WRIEDT, Markus. Bildung, Schule und Universität. In: FRANK, Günter (Ed.) Der Reformator zwischen Glauben und Wissen. Ein Handbuch. Berlin: De Gruyter, 2017, Ibid., p. 141-154.
Downloads
Publicado
Como Citar
Edição
Seção
Licença
Direito Autoral e de Exoneração de Responsabilidade Editorial
O envio de artigo implica a cessão dos direitos de publicação à Numen. Ao submeterem o manuscrito, os autores declaram-se titulares dos direitos autorais da obra. Os artigos aprovados são publicados sob a licença Creative Commons Atribuição (CC BY 4.0). Esta licença permite o compartilhamento, cópia e redistribuição do material em qualquer suporte ou formato, bem como sua adaptação para qualquer fim, inclusive comercial, desde que seja atribuído o devido crédito aos autores originais e à Revista NUMEN como veículo de publicação original.
Os artigos publicados em Numen são de total responsabilidade dos respectivos autores e autoras.
O conteúdo científico, opiniões, dados, conceitos e posicionamentos expressos nos artigos publicados são de inteira e exclusiva responsabilidade de seus respectivos autores. Por conseguinte, cumpre esclarecer que:
- A competência da equipe editorial restringe-se à chancela do processo de avaliação positiva.
- A homologação dos pareceres favoráveis vincula a revista estritamente ao ato técnico da publicação.
- A revista exime-se de qualquer responsabilidade civil, penal, autoral ou ideológica sobre o teor das obras. Os artigos publicados na Revista NUMEN são de inteira e exclusiva responsabilidade civil, penal e acadêmica de seus autores. O processo editorial adota o sistema de avaliação cega por pares (double-blind peer review). A competência da revista limita-se a homologar a avaliação positiva dos pareceristas externos e executar o ato técnico da publicação, eximindo-se de qualquer responsabilidade sobre o conteúdo, opiniões ou dados vertidos na obra.
- Eventuais litígios ou contestações sobre o conteúdo deverão ser direcionados diretamente aos submissores do texto.
Política de Prevenção ao Plágio
Os autores garantem a total originalidade do manuscrito, sendo terminantemente vedados:
- Plágio direto ou parcial: Cópia de textos de terceiros sem a devida identificação e citação bibliográfica.
- Autoplágio: Reutilização massiva de textos próprios já publicados, sem o ineditismo exigido pela revista.
- Fraude científica: Fabricação ou manipulação de dados, gráficos e resultados.
Citações e Conteúdos de Redes Sociais
O uso de dados, imagens, textos ou quaisquer conteúdos extraídos de plataformas de redes sociais (como Instagram, TikTok, X/Twitter, Facebook, LinkedIn, entre outras) deve observar rigorosamente os seguintes critérios jurídicos e técnicos:
- Direito à Privacidade e Anonimização: É obrigação dos autores anonimizar dados pessoais, nomes, fotos e perfis de usuários que não sejam figuras públicas, garantindo o direito à privacidade e a proteção de dados (LGPD).
- Direito de Imagem e Propriedade Intelectual: A reprodução de capturas de tela (prints), fotografias ou obras artísticas publicadas em redes sociais exige a autorização expressa do titular dos direitos ou o enquadramento estrito nas exceções legais de direito de citação para fins de crítica ou estudo.
- Rigor Metodológico: Todo conteúdo digital retirado de redes sociais deve vir acompanhado da respectiva citação técnica, contendo o autor do post, o nome da plataforma, o link direto de acesso (URL) e a data exata do acesso.

